Pokazywanie postów oznaczonych etykietą Rumunia. Pokaż wszystkie posty
Pokazywanie postów oznaczonych etykietą Rumunia. Pokaż wszystkie posty

niedziela, 17 lutego 2013

"Dziś wolałabym siebie nie spotkać", Herta Müller

Czytanie Herty Müller nie przychodzi łatwo, potrzeba skupienia albo szybko zaczniemy czytać każde zdanie kilka razy.
Niezmiennie zadziwia mnie, jak wiele świata potrafi zawrzeć w skromnych książkach pełnych przenośni i świata wyobrażonego, pełnych odbieranych zmysłami wrażeń, ale przy tym bardzo logicznie skonstruowanych od pierwszego słowa po ostatnią kropkę. Müller nie rzuca słów na wiatr - w jej przypadku jest to dla mnie najwyraźniejsze.

"Dziś wolałabym siebie nie spotkać" jest tak naprawdę jedną jazdą tramwajem. Na przesłuchanie. Rytuał poranny na zostawianie szczęścia i na nieplączący się język, i w drogę.
"On wie to, co widać: że zawsze wkładam zieloną bluzkę i jem orzech, kiedy zostaję wezwana. Bluzka dostała mi się w spadku po Lilli, ale jej nazwa pochodzi ode mnie: bluzka, która jeszcze rośnie. Gdybym zabrała szczęście ze sobą, miałabym za słabe nerwy.
Albu mówi:
- Po co tracić nerwy, dopiero zaczynamy.
Ale ja przecież nie tracę nerwów, nie robi się ich mniej, lecz za dużo. I wszystkie szumią niczym jadący tramwaj."
Herta Müller, "Dziś wolałabym siebie nie spotkać", Wyd. Czarne, Wołowiec, 2009, str. 18
A myśli krążą w przeszłości, wspomnienia przyjaciółki zastrzelonej na granicy (to Lilli), byłego męża i rozstania na moście, teścia komunisty, ojca motorniczego i zdradzanej matki. A przy tym wszystkim dwie sprawy decydujące: fabryka guzików i nienawiść Nelu z biurka obok. Nelu, który doprowadził do odkrycia "kartek" adresowanych do Włoch, a stamtąd poszło wartko: wezwania, Albu, długie rozmowy...
Tramwajowe myśli krążą nie tylko wokół dramatów, jest przecież Paul, co prawda pije, ale jest. Wspomnienia bywają miłe, jak udawane - pijane rozmowy z piękną Lilli. Ale tych jest mniej, bo Lilli już nie ma, a Paul... No cóż, gdzieś pod drodze musiał sprzedać motor, ale stara się nie zwariować.
"Lepiej byłoby mieć w głowie rzeczy, których można dotknąć, zamiast myśli, nad którymi mędrkuje się bez końca. Ludzie, których chce się zatrzymać lub pragnie się ich pozbyć, i przedmioty, które się zachowało lub straciło. Wtedy byłby porządek(...) A pomiędzy nimi pozostaje miejsce na szczęście.
Herta Müller, "Dziś wolałabym siebie nie spotkać", Wyd. Czarne, Wołowiec, 2009, str. 91-92
Najistotniejsza jest jadąca tramwajem kobieta, która ma swój charakter, swoje błędy i potknięcia, swój rytuał i nadwątlone nerwy, które szumią jak tramwaj. Bezimienna, ale poznałam jej życie. Od dziecięcego śledzenia ojca w zajezdni, od milczącej matki przy stole, a potem ta fabryka guzików i mąż, który poszedł do wojska, ale wrócił. Rozwód, handel złotą obrączką na zakurzonej drodze... I od razu Paul. I kartki, i Albu. A Lilli zastrzelili na granicy.

Opisywany tym specyficznym językiem świat (ukłony dla tłumaczki) to i guzikowa delegacja (tam była biała koza), i zagracone mieszkanie teściów (to Sylwester i zbiorowe szukanie złotego guzika). A może wydawać się, że Müller to tylko ciężar dyktatury, chłód przesłuchań i pogrzeby na brudnym cmentarzu. Błąd. Właśnie stąd moje przywiązanie do Müller i ewentualne, uparte czytanie zdań kilka razy. Według niej strach i szaleństwo idą zaraz obok codziennego: buty do szewca (a tam są szczury za ścianą), tramwaj staje kiedy motorniczy je bułkę, a babcia z krzesełka obok potrzebuje aspiryny...

I może zabawne dla Was jest, że mnie tak owe kruszenie bułką przyciąga, ale może do tego czytania potrzeba podobnego skupiania uwagi, którym charakteryzuje się autorka? Może niekoniecznie? Istnieje też prawdopodobieństwo, że jedynie ja muszę czasem przeczytać powtórnie i powtórnie, zanim rzeczywiście przeczytam.

Przy tym wszystkim jedno cenię najbardziej i niezmiennie o tym wspominam: precyzja i konkret, a przy tym oderwanie od dosłowności. Dla mnie to jest prawie piękne, chociaż oczywiście temat stały: życie w ustroju bloku wschodniego.

I jeszcze jedno zdanie zapamiętane, a przy tym mały dowód, precyzja i prostota, a jak można życie we dwoje ująć trafniej?
"Może byłoby mu dobrze beze mnie, ale jesteśmy chętnie razem."
Herta Müller, "Dziś wolałabym siebie nie spotkać", Wyd. Czarne, Wołowiec, 2009, str. 11

sobota, 18 kwietnia 2009

"Sercątko", Herta Müller.

Dobrym podsumowaniem tej książki jest fragment recenzji z „Frankfurter Allgemeine Zeitung" zamieszczony na tylnej okładce. „(...) „Sercątko" to podróż po komunistycznej Rumunii - duszna, opowiedziana mocnymi słowami wyprawa do piekieł."

Chociaż może trochę na wyrost użyto tego piekła, bo proza Muller nie może być wyprawą gdziekolwiek indziej, niż w twardą, prawdziwą i bezwzględną rzeczywistość. Co jeszcze mogłabym napisać o absolutnie mnie urzekającym stylu Herty Muller, czego nie wspomniałam za pierwszym razem? Jej kolejna książka „Sercątko" w żadnym razie nie była zawodem, a miałam wobec niej wysokie oczekiwania.
Zastanawiałam się przez chwilę, czy nie dodać „Sercątka" do wyzwania historycznego XX wieku, ale zarzuciłam pomysł. Chociaż ta książka nawet bardziej niż „Król kłania się i zabija" oddaje rzeczywistość dyktatury Ceausescu.

Czwórka ludzi, Herta i trzech panów, Edgar, Kurt i Georg zaprzyjaźnia się po samobójstwie dziewczyny z pokoju Herty w akademiku. Budują relacje oparte na wspólnych obawach, wspólnym strachu i wspólnej rzeczywistości terroru, który nie spuszcza z nich oka. Jako przeciwnicy partii są obserwowani, śledzeni, przeszukiwani, przesłuchiwani i zastraszani. Szara i tragiczna codzienność rumuńskiego komunizmu jest niegłupim startem dla przyjaźni, która trwa przez kolejne lata, kiedy kończą studia i zaczynają pracę w różnych placówkach. Jednak partia o nich nie zapomina, zamieniając monotonię pracy na strach. Historia spisana przez Muller w „Sercątku" tak dobrze oddaje ich emocje dla ustroju, który zamieniał ludzi w antypatyczne skorupy, że ja także przejęłam spokojną i zimną nienawiść do partii i do Ceausescu. Bo podobnie jak w „Król kłania się i zabija", również „Sercątko" nie jest pisane pod wpływem gwałtownych uczuć, ale jest relacją opowiadaną na spokojnie. Gdyby nie smutek i koszmar, który oddaje, można by stwierdzić, że „Sercątko" to próba zemsty na zimno. Ale nie, książka jest napisana dla pamięci, nie zemsty, bo i jak na nieżyjących już potworach się mścić?
„Jedna z książek z letniego domku nosiła tytuł: Targnąć się na swoje życie. Było w niej napisane, że w jednej głowie mieści się tylko jeden rodzaj śmierci. Ja tymczasem biegałam tam i z powrotem w zimnym kręgu między oknem a rzeką. Śmierć gwizdała na mnie z oddali, potrzebny był mi do niej rozbieg. Miałam się prawie w ręku, jeszcze tylko maleńka cząstka opierała się. Może to było sercątko."*
Historia nakreślona brutalnymi sformułowaniami, które oszukują czytelnika przenośnią, ale ryją się głęboko w naszych emocjach, wsysa się jak jad. Obrazy skakały mi przed oczami podczas lektury i jestem pewna, że książki Muller należą do tych nielicznych wyjątków, których akcję każdy „widzi" tak samo. Jej zdania są tak precyzyjnym oddaniem jej rzeczywistości, że nie można ich różnie zinterpretować. Ta rzeczywistość należy tylko do Muller, ona się tylko trochę tymi obrazami dzieli. Krzesło pod drzewem morwy, pies kapitana Pjele, listy z bólami w krzyżu, pani Margit podjadająca resztki z hostii, guz Teresy, te wszystkie detale przelatują przez mózg, żeby trwale osiąść gdzieś w jego tle i przypominać się od czasu do czasu. Jak pocztówki z dalekiego i duszącego miejsca, do którego już nie musimy wracać.

Mocne słowa, to co mnie w Muller zachwyca, niezwykle precyzyjna poetyka jej przenośni i spostrzeżeń ponownie wywarły na mnie ogromne wrażenie. To tak, jakby jej zdania zostały w mojej głowie wytłoczone. Słów nie da się ot tak przelecieć wzrokiem, przekartkować. A przynajmniej ja nie potrafię.
„Wiele rzeczy widzieliśmy równie ciasno stłoczonych obok siebie jak wtedy, gdy byliśmy jeszcze studentami. Nieszczęście jednak dotykało każdego z nas inaczej, od kiedy zostaliśmy rozrzuceni po kraju. Pozostaliśmy zdani na siebie nawzajem. Listy z włosami służyły jedynie do tego, żeby z pisma nadawcy wyczytać strach tkwiący we własnej głowie. Z rzepami, srokoszami, krwiopijcami i maszynami hydraulicznymi każde z nas musiało się uporać samo, jednocześnie otwierać i zamykać oczy."**

*"Sercątko", Herta Muller, przekład Alicji Buras, Wyd. Czarne, 2009r.(?)
**ten sam

sobota, 21 marca 2009

"Król kłania się i zabija", Herta Müller.

Kiedy piszę o książce, która bardzo mi się podobała, czuję się równie niezręcznie, co w przypadku pisania o bardzo znanej wszem i wobec literaturze. A nawet gorzej, bo nigdy nie mogę pozbyć się niepewności, że nie umiem naprawdę przekazać jej wartości i niesamowitego wrażenia, jakie na mnie zrobiła. Dlatego zbiór autobiograficznych esejów Herty Muller miałam na początku w ogóle na blogu przemilczeć. Jednak potem uznałam, ze może kogokolwiek zachęcę do poznania tej autorki, a jest tego niezaprzeczalnie warta.

Herta Muller, urodzona w Rumunii pisarka pochodzenia niemieckiego, została z kraju wypędzona, tak samo jak za komuny wiele innych osób opuszczało granice swojej ojczyzny w obawie o własne życie i zdrowie psychiczne. Kolejne jej eseje wprowadzają nas w życie autorki, głównie jeszcze zanim opuściła Rumunię. Dzieciństwo spędziła w małej wsi, rodzina, w której każdy dźwigał swój bagaż nieszczęścia. Dziadek bankructwo, które przyszło z socjalizmem, babcia śmierć syna na wojnie, matka obóz pracy, ojciec przeszłość ss-mana. Potem przeniosła się do miasta, do szkoły, gdzie zaczęła pisać i tym samym stała się groźna dla systemu. Jej krąg przyjaciół był oporny, Herta także była oporna i system ich niszczył, oczywiście całkiem skutecznie . Ale myśl tej recenzji nie miała się skupiać na treści, treść jest mniej istotna od formy przekazu w książce. A przekaz autorka stworzyła niezwykle silny.

Nie spotkałam się jeszcze nigdy z pisarką, która w tak precyzyjny sposób używałaby słów, dla przekazania emocji towarzyszących jej w życiu. A w przypadku Hery Muller były to silne, skomplikowane emocje. Ponieważ książka była pisana po latach, a więc z dystansem, jeszcze bardziej spotęgowane jest wrażenie tego chłodu emocjonalnego, który wynika ze strasznej precyzji, z jaką opisała strach, zaszczucie, rozpacz, żal i pogoń za chwilami spokoju, nieodmiennie związane z prześladowaniami i terrorem. „Król kłania się i zabija” nie przekaże czytelnikowi ani jednego zbędnego słówka, które zepsułoby moc zdania, które rozmiękczyłoby wyrazistość tekstu. Język Muller jest prawie że zakodowany, używa słów, których siły większość czytelników zapewne nie jest w stanie pojąć, w tym ja. Częściowo zapewne z powodu tłumaczenia, ale głównie dlatego, że ma zupełnie inny sposób myślenia i nie wniknie całkowicie w każdą przenośnię. Jednak częste gry słowami, układnie wierszy z wycinanych z gazety wyrazów, pocztówki zaszyfrowane jednym zdaniem, analizowanie języka, to wszystko trzeba postarać się pojąć, odczytać prawidłowo. Dla autorki, jak zresztą napisała w jednym z rozdziałów, słowa były jedyną bronią, tym co pozwalało jej walczyć z terrorem. Ale z drugiej strony za słowa tak łatwo było stracić głowę, także używa ich oszczędnie i w określonym celu. Jej teksty są prawie „najeżone” zdaniami z silnym przekazem, ogromnym, często wielowymiarowym znaczeniem i ja musiałam się skupić za każdym razem kiedy wracałam do książki po przerwie, żeby czytać i rozumieć każde słowo, każde zdanie. Bo rozumieć jej książkę naprawdę warto i zostawia po sobie ogromne wrażenie.