poniedziałek, 25 maja 2009

"Sto butelek na ścianie", czyli kobiety.

Jak wiadomo, z babami zawsze są kłopoty – wiem to, jako jedna z przedstawicielek owego skomplikowanego gatunku. „Sto butelek na ścianie” to opowieść Zety, trzydziestoletniej Kubanki, o niej samej, o jej miłościach i tragediach. O dzieciństwie, o nauce, o rodzinie, a w tle, mimochodem, opowiada też o Kubie, o Hawanie.
Ale przede wszystkim jest to opowieść o dwóch kobietach, które miały tak determinujący wpływ na jej życie, Lindzie i Alix. Jest też mężczyzna, to jasne, jak również kilka traum z dzieciństwa. Ale właśnie jej przyjaciółka i kochanka owej przyjaciółki doprowadziły Zetę do miejsca, w którym opowiada swoją historię.
Mniejsza o akcję, prawdziwym wyzwaniem dla mnie było przełknięcie charakteru Zety. Nie wiem, czy wspominałam o tym już wcześniej, że kiedy nie rozumiem poczynań bohaterów w książkach, nie jestem w stanie o nich czytać. Takie zboczenie. Ale Zetę rozumiem, oj tak. Co nie zmienia faktu, że do bezwolnych owiec sentymentu nigdy nie miałam. O dziwo, ku mojemu niezmiernemu zaskoczeniu, po kilku rozdziałach uświadomiłam sobie, że ją lubię. Zeta ze „Stu butelek na ścianie” jest jedyną postacią, nie tylko fikcyjną, wliczam to też większość ludzi których znam w rzeczywistości, która nie irytuje mnie swoją biernością. Zadziwiające, naprawdę. Jakiś czas zastanawiałam się, z czego to wynika.
Może to jej nieustające szukanie pozytywów? To nie jest tak, że Zeta nie jest realistką i duma w jakichś różowych obłoczkach, ona po prostu nie bierze spraw w swoje ręce. Ale widzi otaczający ją świat i ma w nim swój udział. A może z czasem tak przypadła mi do gustu, bo Zeta jest kobietą, która nie osądza innych, a to jest naprawdę piękna cecha.
Nie osądza swojej przyjaciółki Lindy, pisarki kryminałów, która za to ocenia innych za dwie. A poza tym nie lubi mango – urocza metafora faktu bycia lesbijką. Jak również nie ocenia jej dziwnego i toksycznego związku z Alix Ostrygą, młodą studentką, której introwertyczny charakter i ogólna wrogość – po prostu mały mrok – nie zapowiadają roli Alix w życiu Zety. Jedynie Moises, toksyczny, brutalny, chory psychicznie kochanek naszej bohaterki, on jest w tej książce sądzony. Ale wcale nie tak, jakby się mogło wydawać. Zeta nie osądza nikogo z całej plejady swoich, bynajmniej mało oryginalnych, znajomych i krewnych. Do tego wszystkiego Hawana, życie Zety w Zakątku Wesołego Młotka, jej zwariowane otoczenie i świnka, której nie była w stanie zjeść – to mnie rozbroiło.
Na okładce książki było napisane, że „Sto butelek na ścianie” to duszny klimat podziemia Hawany z lat 80tych, po prostu sex, drugs & rock’n’roll w wersji kubańskiej. Według mnie nic bardziej mylnego, chociaż seks, narkotyki i ogólna radość życia nie są czymś, od czego Zeta ucieka. A jednak, „Sto butelek na ścianie” to materiał idealny dla Almodovara – chociaż on by zniszczył klimat tej książki – historia kobiety, która opowiada historię innej kobiety. Na spokojnie i bardzo ładnym językiem. Ja byłam zachwycona, i nadal jestem moim własnym zachwytem zdziwiona.

piątek, 22 maja 2009

"Amsterdam", czyli nieprzyjemnych ludzi ciąg dalszy.

Pierwsza była „Pokuta” – zbytnio nie bolało, chociaż zachwytów większości raczej nie podzielam.
A teraz „Amsteradam”, bo uznałam, że skoro autor tak podobno znamienitych książek zasługuje na co najmniej drugą szansę, to mogę zacząć od nagrody Bookera.
Teraz pytanie do publiczności. Czy tylko ja nie jestem w stanie poczuć choćby cienia sympatii dla któregokolwiek z postaci wykreowanych przez McEwana? Tak samo jak „Pokuta”, „Amsterdam” zniesmaczył mnie swoimi bohaterami i teraz nie jestem pewna, czy szans McEwana będzie więcej, niż dwie.
Z jednej strony można podziwiać jego wnikliwość w obnażaniu prawdziwej natury ludzkiej (oczywiście paskudnej) i dobry styl – a współcześnie dobry, ładny styl to coś wcale nie tak często spotykanego. Podoba mi się jak McEwan pisze. Szkoda tylko, że dużo mniej przypada mi do gustu to, co pisze.
„Amsterdam” jest krótką książką, zwięzłą w treści historią. Czterej mężczyźni na pogrzebie kochanki trzech i żony czwartego z nich. Dwaj przyjaciele, polityk i powszechnie nielubiany wydawca. Ich działania z następnych dni zatrzęsą czterema prywatnymi światami w sposób dość makabryczny, ale w tej makabrze bardzo mało groteskowy. Bardzo dobrze dobrany jest do książki cytat z pierwszej strony – co samo w sobie jest rzadkością, bo w połowie wypadków te cytaty to ni przypiął i wypiął.

„Przyjaciele, którzy się tu spotkali i w objęcia sobie padli, odeszli;
Każdy do własnych błędów.”
W. H. Auden, „Rozstaje”
Nie wiem dokładnie dlaczego, ale mnie McEwan jakoś nie pasuje. Wiem, że pisze o fałszywej moralności, o złej naturze ludzkiej, o skazach charakteru i błędnych, koszmarnych wyborach, wiem, że swoją książką tak mnie odrzuca, bo podłość i małość ludzi, których opisuje jest aż nazbyt realna. Ale mimo wszystko jest nieprzyjemny w sposób, którego nie mogę znieść. Zdaję sobie sprawę z tego, że żaden z tych tematów nie jest uroczy i zabawny, ale to nie w tym rzecz. W każdej historii są ciemne strony, ale odrobina ironii, jakiś błysk nieokreślonego czegoś, który inni pisarze wplatają w swoje książki, który pozwala mi na chociaż półuśmiech goryczy, McEwan postanawia omijać.
A ja czytam jego książki z grymasem lekkiego zniesmaczenia i przestrachu na twarzy.
Czy ktoś go uratuje w moich oczach?

wtorek, 12 maja 2009

"Biały Tygrys", czyli siedem nocy złośliwości.

Trochę czasu upłynęło, odkąd czytałam książkę, która by mi się aż tak podobała. Ostatnio jakoś nie mam szczęścia i trafiam na lektury może nie średnie, ale bez rewelacji. O wiem, już dawno (ostatnie było chyba „Sercątko”) nie czytałam książki, od której nie mogłam się po pewnym czasie oderwać. To chyba najlepsza reklama, jaką mogłam napisać, teraz właściwie powinnam postawić kropkę i tyle. Ale nie byłabym sobą, gdybym nie napisała czegoś więcej.
Tytułowy Biały Tygrys to jeden z przydomków głównego bohatera, który nie ma imienia. Większość nazywa go Balram i ów Balram pisze list do chińskiego premiera. Szczególny list, w którym opisuje swoją historię, na przykładzie której ilustruje rzeczywistość Indii.
„Myślę Ekscelencjo, że ja też powinienem zacząć od złożenia pocałunku na dupie któregoś boga.
Którego zatem? Bo jest naprawdę duży wybór.
Muzułmanie mają jednego.
Chrześcijanie trzech.
A hinduiści trzydzieści sześć milionów.
W sumie mogę więc wybierać spośród 36 000 004 boskich dup.”
Złośliwy, sarkastyczny, prześmiewczy i trochę zgorzkniały. Mnie rozbroił sposób, w jaki Adiga pokazał Indie. Chcąc nauczyć premiera Chin przedsiębiorczości, Balram odkrywa całe zepsucie i korupcję bogatych i prawie że genetycznie dziedziczoną służalczość całej reszty. Czy ma za złe światu, że historia jego życia zaczęła się tak, a nie inaczej? Że nie miał szansy na edukację, na poznanie świata, na godność płynącą z posiadania pieniędzy, które ratują ludzi przed błaganiem. Chyba nie, Balram jest cynicznie nastawiony do świata i ma ogromny dystans do siebie. Zrobił to, co zrobił, wyszło jak wyszło i wie, że ma szczęście, że znalazł w sobie siłę na zmianę własnego losu. Że ze sługi zamienił się w pana. A całe swoje dotychczasowe życie opowiada, wyśmiewając innych i samego siebie za tak długi czas przynależenia do tych „innych”.
Indie Białego Tygrysa to trochę śmiech na sali, ale z drugiej strony jedynie koszmarny poziom życia większej części społeczeństwa (nie ma to jak żyć w kraju trzeciego świata) oddziela jego kraj od rzeczywistości Zachodu. My mamy wodę w kranie i szkoły dla małych dzieci, reszta jest w miarę podobna. No dobra, trochę może przesadzam.

„Ha!
Prądu nie ma.
Kran – popsuty.
Dzieci – za szczupłe i za niskie jak na swój wiek, o wielkich głowach, w których oczy błyszczą tak wyraziście, jak wyraźnie nieczyste jest sumienie rządu Indii.
Tak, typowa rajska wioska, panie Jiabao. Muszę kiedyś pojechać do Chin i zobaczyć, czy wasze rajskie wioski są lepsze.”
Ponieważ ja uwielbiam w książki, w których pojawia się kilka elementów, dystans bohatera do świata i samego siebie, ironię, wręcz wyśmiewanie rzeczywistości, dużo nowych informacji na temat, o którym wcześniej nie miałam pojęcia i główny bohater, którego rozumiem, „Biały Tygrys” jest książką dla mnie idealną. Chociaż nie znam reszty nominowanej w tym roku do nagrody Bookera, mogę z łatwością uwierzyć, że Adiga naprawdę na tę nagrodę zapracował.

„Więc jeśli Pana kierowca kartkuje „Tygodnik o Morderstwach”, proszę zachować spokój. Nic Panu nie grozi. Wręcz przeciwnie.
Robić w portki trzeba wtedy, Panie Jiabao, kiedy kierowca zaczyna czytać o Gandhim albo Buddzie.”

czwartek, 30 kwietnia 2009

"Koniec mojej Rosji", czyli młoda monarchistka.

Księżniczka rosyjska o niemieckich korzeniach, Katarzyna Sayn - Wittgenstein, rozpoczyna drugą część swojego dziennika w sierpniu 1914 roku, w rodzinnej posiadłości w Bronicy. Nie zdaje sobie jeszcze wtedy sprawy z nadchodzących rewolucji i gwałtownym zwrocie w jej życiu, podobnie jak reszty arystokracji rosyjskiej. Fragmenty dziennika, którego pierwszy zeszyt zaginął, kończą się w styczniu 1919 roku, a po drodze Europa wywraca się do góry nogami, czego niezwykle szczegółową relację od strony rosyjskiej znalazłam właśnie w jej dziennikach. Ta całkiem obfita lektura oferuje pokaźną dawkę historii politycznej, terytorialnej i przede wszystkim społecznej. Oj tak, o społeczeństwie rosyjskim Katarzyna napisała wiele. I chociaż jeszcze rok 1914 czyta się z lekkim uśmiechem, który zwykle pojawia się na twarzach przy przeglądaniu kroniki towarzyskiej (faktycznie początek tego dziennika jest wybitnie w stylu, który może przywodzić na myśl samo wspomnienie dwudziestoletniej księżniczki rosyjskiej - przyszła wojna i niestety mniej przedstawień grają w teatrze), ale z czasem panienka się rozkręca i „normalnieje", a jej dziennik zaczyna być naprawdę interesującym zapisem tych ciężkich lat.

Dodam jeszcze, że jedyną wadą książki jest może zbyt duża szczegółowość w opisywaniu rosyjskiej polityki, ja kilka razy musiałam się posiłkować Wikipedią, kiedy nasza księżniczka rzucała nazwiskami, ale jak na książkę historyczną nie było nawet źle. Ot, opisywała swoją rzeczywistość - a nie brak jej było przenikliwości i inteligencji. Dzięki formie dziennika czterysta stron o bolszewickiej rewolucji się nie dłuży, a uczucia panny Wittgenstein wpływały też na mnie - szczególnie jej zimna wściekłość na ruch robotniczy i rewolucję. Chcecie zrozumieć monarchistów? „Koniec mojej Rosji" jest idealnym źródłem wiedzy na ich temat. Szczególnie, że dziennik Katarzyny Sayn - Wittgenstein zwrócił mi uwagę na szczegół, którego nigdy nie brałam pod uwagę, jeżeli chodzi o historię jakiegokolwiek innego kraju poza naszym. Mianowicie fakt, że dla tej rosyjskiej arystokracji (i pewnie nie tylko arystokracji) rewolucja bolszewicka i dezercja wojsk była strasznym ciosem, oznaczała upodlenie i pohańbienie tak potężnego przecież kraju, na całym świecie. To też w jej dzienniku zajmuje wiele wpisów, rozpacz spowodowana upadkiem wielkiej Rosji i wstyd, tak wstyd, za swoich rodaków i przywódców.

Tak oto, po pełnym umiarkowanych zachwytów wpisie dodam zdanie oczywiste, że „Koniec mojej Rosji" - swoją drogą to bardzo dobry tytuł - polecam szczerze.

piątek, 24 kwietnia 2009

„Lituma w Andach”, czyli prawie jak dobrzy, źli i brzydcy, tylko bez smaku.

Ciągle mam w pamięci to, że zaczynając pisanie bloga chciałam zamieszczać tu recenzje głównie książek hiszpańskich. Wyszło jak zwykle, skoro robię coś zupełnie innego, ale nieszczęsne hiszpańskie i iberoamerykańskie dzieła epokowe, albo trochę mniej epokowe, czekają na swój szczęśliwy dzień.

W każdym razie kolejny Vargas Llosa wpadł w moje ręce po raz pierwszy już jakiś czas temu, kiedy mi odbiło i zaczęłam ścigać nagrody Premio Planeta. I powiem szczerze, że chociaż „Lituma w Andach" to książka, hmm... Że dobra, to jasne, w końcu Vargas Llosa złych książek nie pisze, oczywiście - teraz kiwacie głowami i mamroczecie „oczywiście" ;) - ta akurat zbytnio mnie nie zachwyciła. Chyba tego specyficznego ostrego wydźwięku zabrakło, czegoś, co mnie w pisarzach iberoamerykańskich i hiszpańskich niesamowicie pociąga. Chociaż rozumiem, że nagrodę ową „Lituma w Andach" zgarnęła.

W tej książce ważniejsze od akcji jest przedstawienie gór i pewnego hermetycznego społeczeństwa, które, chociaż cywilizowane, w wyniku odseparowania od świata w małym miasteczku Naccos, oraz z powodu ciągłego strachu przed terrucos (partyzanci Świetlistego Szlaku) zamienia się w małe, uśpione bestyjki, które w każdej chwili mogą się obudzić. I właśnie wśród tych odrobinę skrzywionych górników andyjskich (pokażcie mi książkę iberoamerykańską, w której występują „normalni" ludzie) kapral Lituma i jego zastępca Tomas prowadzą śledztwo w sprawie tajemniczych zaginięć. Idzie im świetnie - ironia - a że psychicznie wykańcza ich obawa przed śmiercią z rąk terrorystów, którzy dla policji nie znajdą krztyny litości, to właściwie idzie im jeszcze gorzej. Noce urozmaicają sobie historią miłości Tomasa do pięknej Mercedes (historią zadziwiająco jak na Vargasa Llosę pospolitą i przewidywalną), a dni... Dni sobie nie urozmaicają, zamiast tego starają się wyciągnąć z wrogo do nich nastawionych mieszkańców Naccos jakiekolwiek informacje o zaginionych mężczyznach. Zapewne dzięki niesamowicie dokładnemu przedstawieniu surowego świata gór i malutkiej społeczności, „Lituma w Andach" otrzymała Premio Planeta. Vargas Llosa pod względem charakterystyki życia w peruwiańskich Andach spisał się na medal, poskładał wszystkie elementy w bardzo interesującą całość, od surowości samej przyrody, na warunkach życia w ciągłym strachu kończąc, wszystkie te obrazki „Lituma w Andach" zapewnia. To lepsze niż wycieczka z przewodnikiem, bo od strony podszewki. Naprawdę ze względu na opis Andów warto po książkę sięgnąć i poczytać o pomieszanej religii i normach społecznych w małych wioskach, o historii Inków, o kraju, w którym turyści, przeciwnicy ruchu robotniczego i wszyscy, którzy ludem robotniczym nie są, mogą w każdej chwili dostać kamieniem. Dosłownie, i to niejednym. Ja czytając „Litumę w Andach" czekałam na krótkie wstawki, taki historyjki na marginesie o koszmarze życia z terrucos za każdym krzakiem, ale jak dla mnie było ich za mało.

Co mnie uderzyło w tej książce, to nadzwyczaj monotonna i taka - nudna to może złe słowo - mało pokręcona akcja. Jakby Vargas Llosa nie miał natchnienia do kontynuowania głównego wątku i wolał schodzić na pobocza historii. Senora Adriana i Dionisio, para prowadząca karczmę, powinni być ciekawi. A nie są, mimo że Vargas Llosa dorobił im odlotową historię. Właśnie kilka tego typu dziwnych detalów tej książki mnie rozczarowało. Jak mu się udało wymyśleć interesującą i skomplikowaną fabułę, dorobić tłum teoretycznie nietypowych postaci, spleść to wszystko w jedną, spójną całość, razem jeszcze z fragmentami o Andach, a mimo to nie dodać do tego wszystkiego odrobiny ironii? Tego charakterystycznego dla Vargasa Llosy sarkazmu i goryczy, ale z przymrożeniem oka, które zamienia jego książki w słodko gorzkie opowieści o dziwach Ameryki Południowej. Nie mam pojęcia, dlaczego tak wyszło, ale z tego powodu „Lituma w Andach" to według mnie jedna z gorszych książek Vargasa Llosy.